Olduğu yer: Zaqafqaziyanın cənubi-şərq hissəsi, şimalda Rusiya ilə, cənubda isə İranla həmsərhəddir.
Sahəsi: 86.600 km (hal-hazırda 17.000km Ermənistan tərəfindən zəbbt edilmişdir).
Əhalisinin sayı: 8 388 000 nəfər (2005-ci ilin iyul qeydlərinə əsasən).
Rəsmi dil: azərbaycan.
Din: müsəlmanlar-93,4% (öz növbəsində 70%-ə yaxın şiələr, 30%-ə yaxın sunnilər), pravoslavlar-2,5%, monofizitlər-2,3%, qalanları-1,8% (1995-ci il siyahıya alınması görə).
Azərbaycanda xristianlıq
Azərbaycan torpağında məsihçilik hələ həvarilər dövründən meydana çıxmışdır. Rəvayətlərə görə orada ilk təbliğçilər müqəddəs həvari Varfolomey (elə burada şəhidlik ölümü ilə üzləşdi) və həvari Faddeyin şagirdi Yelişey, yerli ənənəyə onu Albaniyanın həvarisi adlandırırlar.
313-cü ildə alban xalqı şah Urnayrın başçılığı altında maarifpərvər müqəddəs qriqorinin əli ilə vəftizi qəbul etdi, və xristianlıq Qafqaz Albaniyasında dövlət dini oldu. IV əsrin ortalarında yaxın Alban kilsəsi avtonefalıya əldə etdi. VI əerdə qısa müddətli monofizitliyə uymasına baxmayaraq, sonralar, ermənilərdən fərqli olaraq, albanlar pravoslav imanına üstünlük verirlər.
VIII əsr ərəb işğalından sonra yerli əhalinin zorla islama dönməsi dəril bağlandı, bundan başqa Zaqafqaziyada möhkəmlənərək xəlifkər Qafqaz Albaniyasının Kilsəsi erməni kilsəsinə tabe etdirirlər.
706-cı ildə Alban Kilsəsinin baş kahinlər kafedrasından axırıncı pravoslav katolikos olan Nersesi (Bakuru) sıxışdırdıqdan sonra, ermənilər alban ruhanilərini onların sözlərinə görə “xalkidonitliyə” olüçar olduqlarına görə çıxarmağa başladılar.
XVIII əsrin əvvəllərində Azərbaycan ərazisində Katolik kilsəsinin missionerləri ço fəal idilər. Tarixi sənədlərdən bizə katolik missionerlərinin çoxsaylı xeyriyyəçilik tərcüməçilik, həkimlik, yerli əhaliyə gücü çatan qədər yardını göstərən fəaliyyətlərindən bəxş edən nümünələr gəlib çatmışdır.
Bununla yanaşı missioner fəaliyyət müsəlman əhalisi və erməni kilsəsi tərəfindən dəfələrlə qarşıdurma ilə üzləşirdi, belə ki onlar katoliklərdə özlərinin əsas rəqiblərini görürdülər.
XIX əsrin əvvəllərində 1836-cı ildə Azərbaycan Rusiya imperiyasına birləşdikdən sonra I Nikolayın peskripti ilə Alban Katolikosatı tamamilə ləğv edildi, onun əvəzinə isə iki yeparxiya və erməni kilsəsində yurusdiksiyada vikariatlıq (Eçməddin Patriarxatı) yarandı. Bununla eyni zamanda Azərbaycana Rus Pravoslav kilsəsi gəldi.
Almaniya xristian icmalarının regionlarda yaranma tarixi üzərində də dayanmağa dəyər. XIX əsrin əvvəllərində bir sıra alman dövlətlərində baş verən dramatik hadisələr şvabların, lüteranların, protestantların kütləvi sürətdə köçürülməsi ilə nəticələndi. 1816-cı ildə protestant icmasının qırx altı ailəsi I Aleksandrdan dəvət alaraq Qafqaza-rəvayətlərə görə, axır zamanda Rəbbin gələcəyi yerə üz tutdular. Qotlib Kox, Yakob Kraus və Adam Şollerin başçılığı altında irəliləyən üç şıralı köçkünlər dəstəsi Gəncənin yaxınlığında Elizavetpol quberniyasında yerləşdirildilər.
Ölkənin qısa tarixi
Qədim zamanlarda müasir Azərbaycan ərazisində Qavqaz Albaniyası adlı dövlət yerləşirdi, IV əsrdən rəsmi dini xristianlıq idi.
VIII əsrdə ərəblər tərəfindən zəbt edilmlşdi və nəticədə islama döndərmə başlandı.
IX-X əsrlərdə alban hökmdarları müstəqilliyi bərpa etməyə nail olurdular, lakin bu uzun sürmüşdü.
XIV əsrin sonunda Şirvan dövləti yarandı, XV əsrdə Qaraqoyunluların hakimiyyəti altında keçdi, sonralar isə İrana təslim olub XVIII əsrin əvvəllərinədək onun əsarəti altında qaldı.
1723-cu ildə rus qoşunları Bakını və xəzəryanı vilayətləri tutdular, Azərbaycanın böyük hissəni isə Türkiyə işğal etdi
1735-ci ildə müqaviləyə görə Rusiya xəzəryanı dövlətləri İrana qaytardı.
XVIII əsrin ortalarında burada 15 müstəqil xanlıq yarandı.
(1804-1813) birinci və (1826-1828) ikinci rus-iran müharibələri nəticəsində 10 xanlıq (müasir Azərbaycan əraziləri), həmçinin Qərbi Gürcüstan və Dağıstan Rus imperiyasının tərkibinə daxil oldu.
1918-ci ildə müstəqil Azərbaycan Demokratik Respublikası elan edildi və 1920-ci ilədək davam etdi.
1922-ci ildə Azərbaycan SSRİ tərkibinə daxil oldu, orada öz müstəqiliyini elan edənədək, 30 avgust 1991-ci ilədək qaldı.
1992-1994-cü illərdə Azərbaycanla Ermənistan arasında Qarabağ müharibəsi gedirdi, nəticədə keçmiş Azərbaycan SSR-in 7 rayonu (və ya ərazisinin 8,15%-i) tanınmamış erməni Dağlıq-Qarabağ respublikasının nəzarəti altına keçdi.
